Het Atlas College leert je schitteren!
bestuur bestuur bestuur bestuur bestuur

Weg met het centraal examen?

19 mei 2015

Een column van dr. Harm Klifman, senior adviseur

“Staat er weer eens een heilig huisje op instorten? Ik bedoel het centraal examen in het voortgezet onderwijs? Nou, als we afgaan op het interessante artikel in Trouw aan de vooravond van het jaarlijks examenritueel, dan is een serieus gesprek daarover zeker op zijn plaats. Centrale gedachte in het verhaal is, dat de huidige opzet en uitgangspunten behoorlijk achter de feiten aanlopen. Tijd voor meer maatwerk!

Drie functies van het eindexamen
Het zal zo'n twintig jaar geleden zijn dat ik met een groepje ook alternatieven bedacht voor het centrale examen. Aanleiding was toen de zorg over de toenemende greep van de overheid op de inhoud van het onderwijs. We wilden meer ruimte voor inhoudelijke (niet kwalitatieve) verschillen tussen scholen. De zaken waar we toen alternatieven voor zochten, zijn, aldus het artikel in Trouw, door de tijd behoorlijk van gedaante veranderd!
Toen we indertijd naar alternatieven gingen zoeken, meenden we dat we ons zouden moeten richten op de drie, noem het maar klassieke functies van het eindexamen: de kwaliteitsbewakende functie, de paspoortfunctie en de harmonisatiefunctie. Het zijn de functies die we ook lezen in het Trouw -artikel.
Onder de eerste functie verstonden we de rol van het examen als een evaluatie van de kwaliteit van het onderwijs van de school. Die functie heeft het examen nog altijd. Scholen zijn immers buitengewoon geïnteresseerd in het slagingspercentage en beschouwen dat als een belangrijk kwaliteitscriterium - voor het image van de school zelfs belangrijker dan het rendement in de bovenbouw, waar de inspectie vooral op let. Blijft wel de vraag of beide criteria (slagingspercentages resp. rendement) beschouwd kunnen worden als evaluatie van de kwaliteit van de school. Beetje dubieus dus.
De tweede functie, de paspoortfunctie, komt overeen met wat in Trouw het civiel effect van het diploma wordt genoemd: het diploma dat toegang verleent tot het vervolgonderwijs. De leerling sluit de ene schoolfase af en start de volgende.
De harmonisatiefunctie ten slotte, levert de garantie dat een leerling in Hoogezand over een vergelijkbare knowhow beschikt als een leerling in Maastricht. Ook op de paspoortfunctie en de harmonisatiefunctie van het examen valt, aldus de krant, flink af te dingen.

Paspoortfunctie
Terugblikken op onze overwegingen van eertijds levert een verrassende conclusie op. Wij kwamen toen namelijk tot het inzicht dat de kwaliteitsbewakende functie en de harmonisatiefunctie zich prima leenden voor alternatieven. Neen, onze zorg ging uit naar de paspoortfunctie. We wilden om die reden het centrale examen niet helemaal afschaffen maar het beperken tot die leerinhouden die voor het vervolgonderwijs echt nodig waren. En waar we ons zorgen om maakten, was de vraag of de paspoortfunctie door zo'n (beoogde) versmalling wel serieus genomen zou worden door het hoger onderwijs. Zou het hoger onderwijs hier genoegen (nog steeds) mee nemen of zou het hoger onderwijs weer eigen toelatingseisen gaan stellen, in welke vorm dan ook?

Realisme
Nou, de feiten spreken voor zich en Trouw, of beter de geïnterviewde hoogleraar onderwijskunde, Rob Martens, is daar ook duidelijk over. We kunnen wel mooie functies aan het eindexamen toekennen, maar als we kijken naar wat er echt gebeurt, dan zien we dat er hele andere dynamieken aan het werk zijn. Martens: toetsen schieten hun doel voorbij, toetsen dagen bij uitstek uit tot berekenend gedrag, toetsen toetsen niet om te zien of een leerling iets beheerst maar zijn een doel op zich geworden. Kortom, de centrale examens zijn omgeven met een sluier van ficties.
De harmonisatiefunctie staat volgens het artikel in hoog aanzien bij de Onderwijsraad, maar 'hoe belangrijk is dat?' Qua civiel effect/paspoortfunctie koopt de leerling steeds minder voor zijn diploma. Dat diploma is echt niet langer een paspoort dat de toegang opent tot allerlei studies. Integendeel. Het vervolgonderwijs kijkt steeds juist minder naar wat je geleerd hebt en steeds meer naar wie je bent. "Het hoger onderwijs ondermijnt daarmee het civiel effect van het diploma en dus van de hele examenmachinerie die eraan ten grondslag legt."

Paspoortfunctie
Ik ben de gelukkige en trotse vader van inmiddels volwassen kinderen die na hun middelbare school gingen studeren. Alle vier moesten zij toelatingsexamen doen voor hun vervolgopleiding (ALO, Design Academy, Hoge Hotelschool, KMA) - een Havo/Vwo-diploma was niet voldoende. En ik begrijp dat hoger onderwijs wel. De belangstelling voor hoger onderwijs is groot en ook een belangrijke doelstelling van overheidsbeleid, een doelstelling die met beperkte middelen moet worden gerealiseerd. Begrijpelijk dat instellingen pogen te voorkomen dat studenten hun opleiding voortijdig beëindigen - dat is in niemands voordeel, noch in dat van de student, noch in dat van de instelling voor hoger onderwijs.
Het lijkt me daarom niet verkeerd dat instellingen voor hoger onderwijs streng aan de poort zijn - al schept dit wel een verplichting van de instelling jegens degenen wel zijn toegelaten (en op dat punt heb ik als ouder bizarre ervaringen).

Conclusie
Wat ik maar wil zeggen is, dat er wat mij betreft best een drempel mag bestaan tussen voortgezet onderwijs en hoger onderwijs waardoor de paspoortfunctie van het diploma relatief wordt. Maar dat waren toch onze zorgen van indertijd? Ja, inderdaad. En achteraf wellicht onterecht. Het hoger onderwijs heeft een eigen verantwoordelijkheid.
En als dit allemaal zo is, dan staan de drie klassieke functies van het examen, inderdaad flink te wankelen en is er des te meer reden om in een open debat te bezien of het ook anders kan.”

 

Contact Atlas College
Dampten 14, 1624 NR Hoorn
T (0229) 20 60 20
E [email protected]
kvk: 37153438
btwnr.: 8209.71.054.B.01

Het Atlas College leert je schitteren!